10 najważniejszych premier książkowych 2009 roku

[27.12.09]

Poniżej za portalem onet.pl przedstawiamy subiektywny ranking najważniejszych powieści, które ukazały się w 2009 roku. Wyboru dokonał Damian Gajda.

Mijający rok był szczególnie łaskawy dla literatury. Pojawiło się kilka ważnych książek pisarzy, którzy mają już mocną pozycję w literackim światku (np. "Taksim" Andrzeja Stasiuka, "Margot" Michała Witkowskiego czy "Fotoplastikon" Jacka Dehnela), ale ostatnie dwanaście miesięcy to przede wszystkim gorący okres dla debiutantów.

1. "Toksymia" Małgorzata Rejmer, Lampa i Iskra Boża, Warszawa 2009

Jeśli celować w najważniejszy debiut tego roku, to „Toksymia” Małgorzaty Rejmer zajmuje zaszczytne, pierwsze miejsce. Powieść dwudziestopięcioletniej autorki wpisuje się w niepopularny we współczesnej prozie nurt naturalistyczny. Autorka ma świetne wyczucie języka. Książka spełnia się przede wszystkim w błyskotliwych wymianach myśli i celnych obserwacjach. Widoczna jest w "Toksymii" przenikliwość pióra, znajomość opisywanych realiów. Tę powieść trzeba chłonąć, czytać całym sobą. Podczas lektury przypomniało mi się zdanie Thomasa Bernharda dotyczące jego twórczości: Moje książki pełne są ciemności, bo w ciemności widać wyraźniej. Taka estetyka wyróżnia także „Toksymię”.

2. "Piaskowa Góra" Joanna Bator, Wydawnictwo W.A.B., Warszawa 2009

Znana z zamiłowań do japońskiej kultury („Japoński wachlarz”) pisarka postanowiła wrócić  za sprawą „Piaskowej Góry” w rodzinne, polskie strony. Razem z nią trafiamy na wałbrzyskie "osiedle marzeń", które zostało wzniesione na chwiejnym – podobnie, jak niestabilne są losy mieszkańców – gruncie. Do Wałbrzycha przybywa Jadzia. Niestety, na dworcu nie odnajduje wujka Kazimierza, który obiecał jej pomoc w znalezieniu pracy. Niespodziewane spotkanie ze Stefanem Chmura – górnikiem zaowocuje wielką miłością. Bohaterka stanie na ślubnym kobiercu, ubrana w suknię z niemieckiej firanki i ostatecznie przypieczętuje swój los. Wkrótce na świat przyjdzie Dominika – córka Chmurów. Jej losy to kolejny odłam tej wielowarstwowej książki. Bator akcentuje swoje feministyczne umocowanie: pisze o podziemiu aborcyjnym, pierwszych próbach emancypacji i wyzwolenia (romans z księdzem). Ujmuje cudowna naiwność bohaterów, którzy nie umieją nazwać obcości – mam tutaj na myśli parę „homoniewiadomo". Zło przychodzi dopiero z zewnątrz; obcy wiedzą, jak się rozprawić z obyczajowymi pomyleńcami. Bator napisała szeroko zakrojoną epicko powieść o roli pamięci – nieforemnego tworu. To proza wyrazista i szalenie autentyczna.  

3. "Chamowo" M. Białoszewski, PIW, Warszawa 2009

Raz tu dobrze, raz źle. Nieraz uwiera kilka naraz niedogodności. - notuje Miron Białoszewski. „Chamowo” to dziennik (ale czyta się go niemal jak powieść!) z mrówkowca, który pisarz zaczął prowadzić zaraz po przeprowadzce z placu Dąbrowskiego na Saską Kępę. Białoszewski nie umie przystosować się do nowej rzeczywistości, wszędzie widzi czyhające na niego niebezpieczeństwo. Zrzuca z dziewiątego piętra zakrętkę od słoika z dżemem, aby sprawdzić, jak długo będzie spadać. Trudno powiedzieć, czy skromne mieszkanie (dziś to nowocześnie urządzona przez nowych właścicieli kawalerka, kiedyś mieszkanie z zaciemnionymi oknami) przy Lizbońskiej to dla niego dobre miejsce. Czasami wymyka się z domu pod osłoną nocy. Obserwuje Warszawę, spaceruje w pobliskim parku, tęskni za Le. Pisarz przeczuwa, że to ostatnie lata jego życia. Zaczyna o siebie dbać- stołuje się u Jadwigi Stańczakowej. Irytuje go życie w gromadzie, mówi: Ja chcę osobno.

4. "Pchli pałac" Elif Safak, Wydawnictwo Literackie, Kraków 2009

„Pchli pałac” to powieść, którą Elif Safak wkracza na polski rynek wydawniczy i trzeba przyznać, że ma dobre wejście - mocne, z przytupem. Pałac Cukiereczek to miejsce, gdzie rozgrywa się akcja całej książki.  Niech czytelnika nie zmyli nazwa tego obiektu, który z królewskim lokum nie ma nic wspólnego. To obskurna kamienica, jakich w Stambule na pęczki, a na domiar złego jej lokatorzy borykają się z inwazją insektów - prusaków, karaluchów, które dezorganizują im życie. Do grona najciekawszych bohaterów powieści rekrutują się Cenal i Ceal - bliźnięta o skrajnie różnych poglądach na świat; Tijen Czyścioszka, czyli sprzątaczka - rewolucjonistka, Błękitna kochanka, etc. Ci niepoprawni romantycy, frustraci i szaleńcy, szukają schronienia w oswojonych murach kamienicy. Ciekawym rozwiązaniem jest zestawienie dwu światów - realnego i baśniowego, które funkcjonują w powieści na tych samych prawach.

5. "Starszy brat, młodszy brat" F. i M. Florianowie, Wydawnictwo Czarne, Wołowiec 2009

„Starszy brat, młodszy brat” - rozpisany na dwa głosy literacki projekt dwóch rumuńskich braci – Filipa i Matei Florianów to powieść przywołująca niezwykłe obrazy dzieciństwa. Autorzy doskonale radzą sobie z materią literacką, ponieważ starszy zasłynął już jako prozaik, natomiast Matei zajmuje się poezją. Narratorzy powracają do czasów swej nastoletniości spędzonych na jednym z rumuńskich osiedli. Ich wspomnienia składają się na migotliwy i niejednorodny ciąg wydarzeń. Zaskakuje także zupełnie inny sposób prowadzenia wypowiedzi, który wynika z charakterologicznych uwarunkowań. Filip to typowy andrus, który umie siarczyści zakląć, natomiast Matei jawi się jako uduchowiony wirtuoz lirycznej mowy.

6. "Pokój Jakuba" V. Woolf, przeł. Magda Hydel, Wydawnictwo Literackie, Kraków 2009

„Pokój Jakuba” to pierwsza modernistyczna powieść Virginii Woolf.  Pisarka funduje nam podróż przez zagmatwane losy tytułowego bohatera - Jakuba Flandersa, które poznajemy z perspektywy bliskich mu kobiet. Obserwujemy go w sytuacji zabawy na plaży w Kornwalii, studiów w Cambridge, europejskich podbojów miłosnych, ale wszystkie te obrazki są niewyraźne. Przełomowym momentem w życiu bohatera jest śmierć, bo jak przystało na prawdziwego herosa, gnie na wojnie. Naiwny będzie ten (i ja dałem się złapać w tę pułapkę), kto myśli, że pomoże ona w odnalezieniu klucza do jego tajemnicy. Virginia Woolf w swojej chronologicznie drugiej powieści przypomina, że mimo wielu informacji na temat człowieka, nigdy nie jesteśmy w stanie go do końca poznać. „Pokój Jakuba” to książka dla czytelników, którzy nie wymagają od literatury prawd oczywistych.

7. "Jesteśmy przynętą kochanie!" E. Jelinek, Wydawnictwo W.A.B., Warszawa, 2009

Nie da się ukryć, że lektura debiutanckich powieści znanych i cenionych pisarzy to nie lada gratka. Czytelnik może prześledzić ewolucję w twórczości autora. I tak też będą mogli zrobić admiratorzy pióra  Elfriede Jelinek. Pisarka sugeruje czytelnikowi, aby nadał książce własny lub proponowany przez nią tytuł (można go wyciąć i wkleić). Interaktywna książka Jelinek jest kpiną z konsumpcyjnego stylu życia, ale spieszę donieść, że nie jest to kolejny zbiór banalnych zarzutów, które literatura zna już na pamięć. Przewodnikami po „poprzeczywistości” są jej wytwory - bohaterowie disnejowskich kreskówek. Autorka ucieka od jednoznaczności i fabularnej prostoty. Często sięga o zużyte potoczności książkowe, ale to wszystko jest bardzo przemyślane. Literacka jazda bez trzymanki.

8. "Złoty notes" Doris Lessing, Świat Książki, Warszawa 2009

Cechą rozpoznawczą pióra Lessing jest pisanie o kobietach. Najdłuższa z dotychczas publikowanych w Polsce książka Noblistki to historia Anny Wulf – rozwiedzionej i nieszczęśliwie zakochanej kobiety. Bohaterka opisywała swoje życie w czterech, aby uniknąć chaosu, zeszytach. Teraz, gdy notatniki są już zakończone, z ich wątków może powstać coś nowego - Złoty notes. Anna jest bardzo aktywna - pisze książkę, zajmuje się córką, wciąż poszukuje nowych inspiracji. Związana jest z partią komunistyczną, ale stara się zdjąć z siebie odium odpowiedzialności za decyzje jej przywódców. Zdaje sobie sprawę, że jej życie składa się z odprysków, mało znaczących szczegółów. Trzeba to jakoś scalić, uporządkować. Do tego potrzebny jest „Złoty notes”.

9. "Mój prywatny Sąd Ostateczny" Daniel Koziarski, Grashopper, Lublin 2009

Umiejętność połączenia rozmaitych wątków w przekonujący sposób to podstawowy atut tej książki. Koziarski panuje nad materią narracyjną, trzyma całą opowieść w zaplanowanych ryzach. Nie jest to takie proste, bo wbrew pozorom poszczególne opowieści nie stanowią autonomicznych całostek. One się wzajemnie oświetlają, przenikają. Autor buduje sieć powiązań między postaciami. Choć często uderza w publicystyczną nutę czy polaryzuje konflikty, zgrabnie unika zastawiania ideologicznych pułapek, wierząc w inteligencję czytelników. Ostateczny sąd co do swoich bohaterów, ich wyborów i wątpliwości zdaje się pozostawiać samemu czytelnikowi.

10. "Niezwykłe przygody Pomponiusza Flatusa" Eduardo Mendoza, Znak, Kraków 2009

Powieść Eduardo Mendozy udowadnia, że pisarz pozostaje mistrzem groteski. Apokryficzna historia z I w. n.e. opowiada dzieje rzymskiego filozofa Flatusa, który ma skłonność do angażowania się w nieprzeciętne historie. Z opresji ratuje go Jezus - dwunastoletni cherubinek. Chłopiec prosi o pomoc w rozwikłaniu tajemnicy morderstwa, o które został pomówiony jego ojciec Józef.  „Niezwykłe przygody Pomponiusza Flatusa” odsyłają do estetyki szelmowskich intryg, z których słynie pisarz. Tym razem Mendoza rezygnuje z rubasznego humoru, na rzecz zjadliwej satyry, pozwalającej spojrzeć na początki naszego istnienia z innej perspektywy.

 

Opr. grz (za onet.pl)